Tetum
A Língua Tetum foi utilizada pelos colonizadores e missionários católicos portugueses como língua franca, resultante da msitura de várias populações com línguas diferentes, sendo uma das vinte e duas línguas indígenas da ilha de Timor. A língua Tetum apresenta três variantes: "Tetun-terric" ( o mais puro, commenos empréstimos lexicais portugueses ), "Tetun-praça" ( variante falada em Er Mera, Lospalos, Baucau, etc. ) e "Tetun-Dili" ( variante falada em Dili, que apresenta muitos empréstimos lexicais do português). Hoje, é impossivel falar Tetum sem usar palavras portuguesas.
Bibliografia
Timor. Pequena monografia. Agência Geral do Ultramar. Lisboa. 1965.
HULL, Geoffrey. Mai Kolia Tetum. A beginner's course in Tetun-praça. The Lingua Franca of East Timor. Caritas Australia. 3ª ed. 1999. (1ª ed. 1993)
HULL, Geoffrey. Tetum. Language Manual For East Timor. Second Draft Edition. 1999
Tetum-Português: palavra(s) do dia
Timor Lóro sae : nascer do Sol
Lóro (loron): Sol
Loron-domingo, loron-segunda, loron-tersa, loron-kuarta, loron-kinta, loron-sexta, loron-sábado: dias da semana
Loron-loron: todos os dias
Obs: Língua com escrita fonética de estrutura simplificada em que, como podemos ver, a palavra "sol" dá nome ao "dia". A repetição é um elemento característico desta língua, por exemplo "loron-loron".
Tetum-Português: palavra(s) do dia
Palavras compostas e derivadas de rai (terra):
Rai-Alemanha : Alemanha
Rai-Portugal : Portugal
Rai-henec : areia (terra + areia)
Rai-claran : mundo (terra + centro)
Rai-tarútu : trovoada (terra + barulho)
Rai-lácan : relâmpago (terra + chama)
Rai-ábu : nevoeiro (terra + nevoeiro)
Rai-malirin : frio (terra + frio)
Rai-manas : calor (terra + calor)
Rai-suut : vulcão (terra + assoar)
Rai-nacucun : escuro (terra + escuro)
Rai-udan : chuva (terra + chuva)
Rai-nacdócó : tremor de terra (terra + tremor)
Rai-fóhô : montanha (terra + alta)
Rai-tetuc : planície (terra + plana)
Rai-nusa : ilha (ilha + porquê?)
Rai-inur : cabo (terra + nariz)
Rai-rohan : região, distrito (terra + divisão)
Rai-sabutar : pôr do sol
Raiseluc : estrangeiro (terra + outra)
Rain : país
NB: A junção de duas palavras chave que formam uma nova palavra é característica da estrutura da língua Tetun, por exemplo: tasí-ibun : praia (mar + boca). A forma composta, geralmente, traduz uma imagem antropomórfica.
Tetum-Português: palavra(s) do dia
Palavras compostas de ai (madeira, árvore, planta):
Ai-táhan : folha
Ai-ábut : raiz
Ai-hun : tronco
Ai-bubur : eucalipto
Ai-dila : papaeira
Ai-dilan-fúan : papaia (papaeira + fruto)
Ai-fúan : fruto
Ai-funan : flor e namorada
Ãi-laran : floresta
Ai-ananás : ananás
Tetum-Português: palavra(s) do dia
Palavras compostas e derivadas de feto (mulher):
Feto-faluk : viúva (mulher + viúva)
Feto-foun : cunhada (mulher + nora)
Feto-klosan ou feto-roan : rapariga (mulher + menina)
Feto-kik: menina (mulher + pequenina)
Feto-uma-laran: empregada doméstica (mulher + casa + dentro)
Feton : irmã
NB: Singular - feto ida (mulher)
Plural - feto sira (mulheres).
Tetum-Português: palavra(s) do dia
Palavras compostas de táci (mar):
Táci-inur: baía (mar + nariz)
Táci-nacônu: maré cheia (mar + cheio)
Táci-sae: a maré sobe
Táci-tun: a maré baixa
Táci-lalóran: onda
Táci-béet : mar bravo
Táci-maus: mar manso
Táci-ráat: praia (tetun-teric)
Táci-ibun: praia (mar + boca)
Táci-bé: água do mar (mar + água)
Tetum-Português: palavra(s) do dia
Expressões e frases:
Daderdiak: bom dia (tetun-teric)
Loro kraik diak: boa tarde (tetun-teric)
Kalan diak: boa noite (tetun-teric)
Bondia: Bom dia (tetun-Dili)
Botarde: Boa tarde (tetun-Dili)
Bonoite: Boa noite (tetun-Dili)
Obrigadu (a) barak: muito obrigada
Díak ka lae?: Como está?
Di’ak, obrigadu(a).: Bem, obrigada.
Favór ida: Por favor
Desculpa: Desculpe
Ita nia naran saida?: Como é que se chama?
Há’u nia naran _______.: Eu chamo-me _______.
Ita tinan hira?: Quantos anos tem?
Hau iha tinan ruanulu.: Tenho vinte anos.
Há’u bá lai: Adeus (tetun-teric)
Adeus: Adeus (tetun-Dili)
Tetum-Português: palavra(s) do dia
A família:
O pai: Aman (tetun-teric), Apa (tetun-Dili)
A mãe: Inan (tetun-teric), Ama (tetun-Dili)
Os pais: Aman ho inan ou apa ho ama (pai e mãe)
O avô: Avo mane (avo + homem)
A avó: Avo feto (avo + mulher)
Os avós: Avo mane ho avo feto (avo homem e avo mulher)
O irmão: Maun
A irmã: Feton
Os irmãos: Nan sira
As irmãs: Feton sira
O irmão mais novo: Maun alin (irmão + pequeno)
O irmão mais velho: Maun bin alin (irmão + grande + pequeno)
O tio: Tio
A tia: Tia
Os tios: Tio sira
As tias: Tia sira
Pai Nosso
Ami Aman, iha lalehan,
Tulun ema atu hahí Ita Naran;
Halo Ita Nia reinu to’o mai ami;
Haraik tulun ba ema atu tuir Ita Nia hakarak
Iha rai nu’udar iha lalehan.
Ohin Ne’e,
Haraik ai-han lor-loron nian mai ami;
Haraik perdua mai ami salan
Nu’udar ami perdua ba ema halo aat ami;
Labele husik ami monu ba tentasão,
Maibé hasai ami hosi buat aat.
Expressões com Houri:
Houri aêhie: ontem
Houri bai rua: antes de ontem
Houri bai tôlu: há três dias
Houri bai háat: há quatro dias
Houri bai hítu: há sete dias
Houri bai sanúlo: há dez dias
Os números:
Tetum-Português: palavra(s) do dia
Curiosidades:
Fúlan: mês e lua
Lampu-mérah: semáforo (lâmpada vermelha)
Nasaun : nação
Cazacu : casaco
NB: Escrita fonética do léxico português no Tetun-Dili e/ou Tetun-Praça.
Tetum-Português: palavra(s) do dia
Formas deturpadas do português:
Remata (de rematar) : fim, acabar
Serbisu (servisu) : trabalho
Sinte (sente) : sente
Tan (tão) : mais
Bonoite : boanoite
NB: As formas portuguesas sofrem alterações fonéticas e também gráficas, por exemplo: tradissional, no tetun-Dili.
|